Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie powstało w 1854 roku, jako pierwsza tego typu instytucja na ziemiach polskich. Inicjatorem jego powołania był Walery Wielogłowski, który stanął na czele komitetu założycielskiego i opracował szkic statutu, na któ­rym Towarzystwo miało oprzeć swoją działalność. Posiedzenie inau­gurujące działalność Towarzystwa odbyło się 21 stycznia 1854 roku w gmachu Szkoły Technicznej przy ul. Gołębiej 22, a przewodniczył mu Ambroży Grabowski. Przyjęto na nim statut, wcześniej zatwierdzo­ny przez władze w Wiedniu, i wybrano członków pierwszej Dyrekcji z Władysławem Sanguszką jako prezesem, Henrykiem Wodzickim jako wiceprezesem i Walerym Wielogłowskim jako sekretarzem.

Zasady funkcjonowania Towarzystwa i jego struktura organizacyjna skonstruowane zostały w nawiązaniu do wzorów analogicznych insty­tucji zagranicznych. Był to związek akcjonariuszy prowadzący dzia­łalność w oparciu o kapitał pochodzący z wpłat na emitowane przez TPSP akcje. W myśl postanowień statutu najwyższą władzą Towarzystwa, podejmującą decyzje w sprawach mających kluczowe znaczenie dla jego istnienia, było Zgromadzenie Ogólne Członków Zwyczajnych, odby­wające swoje posiedzenia raz do roku. Organem powołanym do zarzą­dzania majątkiem Towarzystwa, kierowania jego bieżącą działalnością i reprezentowania go na zewnątrz była Dyrekcja, na czele której stał Prezes. Wszelkie sprawy administracyjne należały do kompetencji sekreta­rza.

Zasadniczym celem, jaki postawiło sobie Towarzystwa było budze­nie i szerzenie zamiłowania do sztuk pięknych w kraju, oraz moralne i materyalne wspieranie artystów polskich. Realizacji tak szeroko za­kreślonych zadań służyły różnorodne inicjatywy, spośród których naj­ważniejszą była organizacja wystaw nieustających. Dawały one artystom, zwłaszcza Polakom z Galicji i z Królestwa, możliwość pre­zentowania swojego dorobku przed rodzimą publicznością, zaś publicz­ności tej zapewniały przegląd sił współczesnego malarstwa i stwarzały szansę dokonania zakupu interesujących ją dzieł sztuki. Zwyczajem stał się udział w wystawach TPSP także artystów zagranicznych (głów­nie z Wiednia, Berlina, Drezna, Paryża, Pragi, Mediolanu), ale z cza­sem ilość ich prac malała na rzecz twórców polskich. Początkowo wystawy poświęcone były przede wszystkim malarstwu, czasem obej­mowały także rzeźbę i plany architektoniczne. Sale TPSP, przez wiele lat jedynej instytucji wystawienniczej w Krakowie, stały się miejscem debiutów najwybitniejszych artystów polskich m.in. Jana Matejki, Ju­liana Fałata, Włodzimierza Tetmajera, Stanisława Wyspiańskiego, Jó­zefa Mehoffera, Jacka Malczewskiego i innych. Trwałym zapisem ekspozycyjnej działalności TPSP były wydawane przez niego katalogi wystaw, które odbywały się w salach Towarzystwa.

Formą pomocy materialnej udzielanej artystom, a jednocześnie spo­sobem na pozyskanie nowych członków, był zakup najciekawszych prac prezentowanych w danym roku na wystawie i rozlosowywanie ich wśród akcjonariuszy. Co roku Towarzystwo wydawało też tzw. premię, w po­staci ryciny lub reprodukcji obrazu o wyjątkowej wartości artystycz­nej. Otrzymywał ją bezpłatnie każdy jego członek, co z jednej strony przyczyniało się do popularyzacji sztuki polskiej wśród szerokich krę­gów społecznych, z drugiej zaś było największa zachętą do wstępowa­nia w poczet akcjonariuszy Towarzystwa.

Poza wspomnianym już prawem do corocznej premii i do udziału w losowaniu dzieł sztuki specjalnie na ten cel zakupionych, statut To­warzystwa zapewniał wszystkim jego stałym członkom oraz ich rodzi­nom bezpłatny wstęp na organizowane wystawy.

Ważną inicjatywą, jaką podjęło TPSP w latach 1873-1894, było wspo­maganie Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Artystów, założonego przez Jana Matejkę. W 1894 roku TPSP stworzyło jednak własny fundusz pożyczkowy, który – zgodnie z intencją powołującej go do życia in­stytucji – miał zostać przeznaczony na udzielanie finansowego wspar­cia potrzebującym artystom. Powstał on w oparciu o środki pobierane w formie 5-procentowej prowizji od ceny kupna dzieł sztuki sprzeda­wanych na wystawach Towarzystwa.

Początkowo w zakres zadań statutowych TPSP wchodziło tworze­nie zbiorów własnych, obejmujących dzieła sztuki, na których by smak ogólny mógł się wykształcić, zamiłowanie sztuki wzrastać i krytyka zdrowa a sprawiedliwa wyrabiać się dała. Zalążkiem tych zbiorów miała stać się „Galeria im. Dąbskich”, oddana Towarzystwu w depo­zyt na czas nieograniczony przez członka Dyrekcji Władysława Dąbskiego. Obok 200 obrazów wchodzących w skład tej kolekcji, Towarzystwo posiadało również kilka innych, uzyskanych drogą daro­wizny lub nabytych w oparciu o środki kumulowane w ramach fundu­szu dzieł pomnikowej treści. W czasach, gdy w Krakowie nie istniało jeszcze Muzeum Narodowe, próba stworzenia stałej galerii obrazów udostępnionej zwiedzającym, była niezwykle cenną inicjatywą. Nieste­ty, pozostała nieurzeczywistnioną. Nie zrealizowano także, podjętego przez Towarzystwo w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, pomysłu stworzeniu małego muzeum reprodukcji dzieł artystów polskich, które w zamyśle Towarzystwa miało na celu rejestrowanie i popularyzowa­nie rodzimego dorobku.

Duże zasługi położyło Towarzystwo dla rozwoju szkolnictwa artystycznego, organizując, począwszy od ostatniej ćwierci XIX wie­ku, konkursy na stypendia dla uczniów Szkoły Sztuk Pięknych. Dbając o kondycję polskiej sztuki starało się także inspirować artystów do twórczego współzawodnictwa, inicjując konkursy malarskie, a potem także rzeźbiarskie, których zwycięzcy nagradzani byli
z fun­duszu Towarzystwa, jak i ze środków uzyskanych od prywatnych dar­czyńców.

Ideę opieki nad sztuką polską Towarzystwo urzeczywistniało rów­nież w dziedzinie ochrony zabytków, deklarując np. w 1864 roku 100 złotych reńskich na restaurację ołtarza Wita Stwosza, przyczyniając się w latach 1867/68 do odrestaurowania pomników w Żółkwi, angażując się finansowo w odnowienie kościoła Franciszkanów w Krakowie. Patronowało także powstawaniu placówek muzealnych na terenie Kra­kowa (przede wszystkim Muzeum Narodowego i Domu Jana Matejki), przekazując na ich rzecz szereg eksponatów.

Spośród różnorodnych kierunków działalności Towarzystwa intere­sująco przedstawia się udział w promowaniu sztuki polskiej za granicą. Na uwagę zasługuje zwłaszcza zaangażowanie TPSP
w organizację działu polskiego na wystawie wiedeńskiej w roku 1872/73 i berlińskiej w 1891 roku.

Zgodnie z zapisem statutu Towarzystwo utrzymywało, na zasadzie wzajemności, stosunki z podobnymi instytucjami w kraju i zagranicą. Już w pierwszym roku swojego funkcjonowania nawiązało kontakt z 11 towarzystwami obcymi (m.in. z wiedeńskim, monachijskim, drez­deńskim, praskim), dokonując z nimi wymiany akcji i premii. Ściśle współpracowało też z podobnymi placówkami
w kraju. W 1880 roku TPSP w Krakowie objęło patronat nad nowo powstałym Towarzystwem Przyjaciół Sztuk Pięknych w Poznaniu, które aż do roku 1903 pozostawa­ło filią krakowskiego.
W 1885 roku do TPSP w Krakowie przyłączyło się, przeżywające poważne problemy finansowe, Towarzystwo Lwow­skie, prowadząc z nim wspólną działalność przez kolejne dziesięć lat. Wreszcie sekretarzowi Zjednoczonego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Poznaniu i Lwowie powierzyło na jakiś czas swoją reprezentację również Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie.

W miarę krzepnięcia Towarzystwa, jego aktywność przybierała na siłach, by osiągnąć swe apogeum w latach 1875-1883. Zupełnie nowy okres w dziejach instytucji otwarło wybudowanie własnej siedziby. Od tego momentu coraz bardziej traciły na znaczeniu wystawy nieustające, dotychczas podstawowy instrument działania Towarzystwa, ustępując miejsca wystawom grup i stowarzyszeń artystycznych (Sztuka, Zero, Powszechny Związek Artystów Polskich, Stowarzyszenie „Rzeźba”), wystawom retrospektywnym artystów polskich (Malczewskiego, Wy­spiańskiego, Stanisławskiego, Dunikowskiego, Fałata, Szymanowskie­go i in.) i zagranicznych (np. Wassila Kandinsky’ego w 1905 roku), ekspozycjom jubileuszowym lub pośmiertnym, konkursowym, okolicz­nościowym (rocznica grunwaldzka, 100-lecie śmierci księcia Józefa Po­niatowskiego) oraz tematycznym („Koń w malarstwie i rzeźbie polskiej”, „Dziecko w sztuce”). W tym czasie Towarzystwo podjęło szereg nowych inicjatyw: w 1905 roku dla zawiązującego się Towarzystwa Graficznego uruchomiło w swoim gmachu „Graficzną stację doświad­czalną”, w 1911 roku rozpoczęło publikację „Krakowskiego Miesięcz­nika Artystycznego”, będącego organem TPSP, Muzeum Narodowego i Towarzystwa Ochrony Piękności Miasta Krakowa, a w 1912 roku powołało fundusz emerytalny dla artystów wystawiających swe dzieła w Pałacu Sztuki oraz sierot i wdów po nich.

Wybuch pierwszej wojny światowej wyznaczył Towarzystwu nowe kierunki działalności, jak pomoc udzielana artystom przy aprowizacji, czy organizacja w salach Pałacu „salonu sprzedaży zamiennej”. Na dwa lata zawieszono organizację wystaw, na pięć wstrzymano wydawanie premii. Po wojnie instytucja kontynuowała wypracowany wcześniej model funkcjonowania. Korzystając z nowej sytuacji geopolitycznej już w 1918 roku podjęła aktywną działalność na arenie ogólnokrajowej, uczest­nicząc w pracach Rady Sztuki, będącej forum porozumienia różnych śro­dowisk artystycznych. Coraz bardziej istotnym kierunkiem aktywności TPSP stawała się działalność publicystyczna, dotycząca sztuk pięknych. Jej wyrazem było wydawanie w latach 1923-1925 „Rocznika Ilustro­wanego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie Poświę­conego Sztuce. Literaturze i Kulturze”, redagowanego przez sekretarza Towarzystwa, Antoniego Waśkowskiego. Wobec wzrastającej liczby ugrupowań artystycznych funkcjonujących w środowisku krakowskim, główną troską Towarzystwa stało się zapewnienie gościny wszystkich kierunkom, wszystkim prądom, integrowanie rozbieżnych dążeń, skupianie pod jednym sztandarem najskrajniejszych indy­widualności artystycznych.

Mimo tak szczytnie nakreślonych celów i podjęcia różnorodnych ini­cjatyw zmierzających do ich urzeczywistnienia. Towarzystwo napoty­kało na opozycję ze strony awangardowych grup, które zarzucały mu konserwatyzm postawy i opieszałość w działaniu. Z czasem autorytet TPSP coraz bardziej podupadał.

We wrześniu 1939 roku, po wkroczeniu Niemców do Krakowa, za­wiązała się Tymczasowa Dyrekcja Towarzystwa z Wojciechem Kossa­kiem na czele, która zajęła się zwinięciem wielkiej retrospektywnej wystawy dzieł Jacka Malczewskiego, a także zabezpieczeniem majątku i archiwum TPSP. Począwszy od listopada 1939 roku, kiedy to Pałac Sztuki został przejęty przez okupanta, działalność instytucji zawieszono.

Odrodziła się ona zaraz po wyzwoleniu. W styczniu 1945 roku ukonsty­tuował się zarząd z Franciszkiem Walterem na czele, którego staraniem już we wrześniu otwarta została wystawa inauguracyjna. Ekspozycje, jakie odbywały się w pierwszych latach powojennych, prezentowały przede wszystkim prace współczesnych artystów polskich, zwłaszcza krakowskich. Wydarzeniem o niezwykłej randze artystycznej stała się Pierwsza Wystawa Sztuki Nowoczesnej, zorganizowana w salach Towarzystwa w 1948 roku przez krakowski Klub Artystów. Była to naj­ważniejsza manifestacja nowoczesnej myśli w plastyce polskiej okresu powojennego. W latach pięćdziesiątych, w związku z utworzeniem Centralnego Biura Wystaw Artystycznych i przekazaniem mu kompetencji do organizowania wszystkich wystaw na terenie kraju, Towarzy­stwo starało się skupić na formach pracy niezależnej od CBWA. Rozwinęło wtedy na szeroką skalę aktywność skierowaną na upowszech­nianie sztuki przez odczyty i prelekcje. Organizowano je zarówno we własnym lokalu, jak również w świetlicach, klubach i domach kultury na terenie Krakowa oraz najbliższych miejscowości. Dopiero pod ko­niec lat pięćdziesiątych TPSP powróciło do działalności ekspozycyjnej. Rozwijała się ona na tyle prężnie, że wkrótce Pałac Sztuki nie był w stanie sprostać jej potrzebom. W 1959 roku Towarzystwo otwarło zatem ob­szerny salon filialny w Nowej Hucie, stanowiący przez bardzo długi czas jedyną stałą placówkę wystawową w tej części miasta. W tym samym roku rozpoczęło także opiekę nad dworkiem Jana Matejki w Krzesławicach, w którym zgromadziło pamiątki po malarzu. Nową inicjatywą, z jaką TPSP wystąpiło na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, było otwarcie czytelni czasopism i wydawnictw artystycznych w Pałacu Sztuki i Salonie w Nowej Hucie. Rozpoczęto także gromadzenie dokumentacji dotyczącej artystów wystawiających w salach Towarzystwa od 1854 roku.

Po kryzysie lat osiemdziesiątych w 1996 roku władzę przejął odro­dzony Zarząd TPSP, który przedmiotem swych starań uczynił przede wszystkim odnowienie Pałacu Sztuki, odzyskanie zbiorów Towarzy­stwa, które znalazły się w posiadaniu różnych osób i instytucji oraz powołanie Instytutu Badań Naukowych im. Karola Estreichera, zajmu­jącego się m.in. porządkowaniem Księgozbioru i Archiwum rodziny Estreicherów. Odrodzony Zarząd TPSP wznowił także działalność w dziedzinach, które od początku istnienia Towarzystwa objęte były zakresem jego zainteresowań: wystawienniczej, popularyzatorskiej i pu­blikacyjnej.

ODRODZONY ZARZĄD TOWARZYSTWA PRZYJACIÓL SZTUK PIĘKNYCH W KRAKOWIE

Lata 1884 – 1995 po śmierci profesora Karola Estreichera, ostatniego Wielkiego Prezesa TPSP nie należą do najlepszych. Majątek pozostawiony przez Niego marniał i gdzieś się rozpływał, zapewne wbrew marzeniom i nadziejom Tego, który ratował dobra narodu, a liczące ponad 140 lat Towarzystwo chyliło się ku upadkowi i było bliskie rozwiązaniu.

Aż wreszcie garstka 24 członków TPSP zgodnie z zapisami Statutu, chcąc zapobiec ostatecznej katastrofie, zażądała w dniu 18.09.1995 zwołania pierwszego w historii TPSP „Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia”, którego I część odbyła się 17 października 1995 w godzinach 17.00 – 22.15 a II część 5 grudnia od 17.30 – 22.30.

Dzięki prawości i nieugiętości oraz odwadze ówczesnego Przewodniczącego Komisji Rewizyjnej TPSP, artyście malarzowi Ludwikowi Pindlowi, Panu Mecenasowi Markowi Janczykowi,
V-Przewodniczącemu Adwokatury Europejskiej oraz wielu szlachetnym i odważnym członkom towarzystwa, udało się organizatorom Nadzwyczajnych Walnych Zebrań doprowadzić do zasadniczych zmian zapisu statutu TPSP, co z kolei umożliwiło w dniu 25 marca 1996 i 30 maja 1996 wybór nowych ODRODZONYCH WŁADZ TPSP, pokonując ogromny opór niektórych grup niechętnych jakimkolwiek zmianom, zmierzających do „osuszenia bagna przeszłości”.

W skład Odrodzonego Zarządu weszli nowi ludzie, ludzie honoru, znakomitości ze świata nauki, sztuki i biznesu:

 

Kazimierz Lankosz – profesor prawa międzynarodowego UJ i AE

Krzysztof Pałecki – profesor Wydziału Prawa UJ i Rektor WSH

Stanisław Włodyka – profesor prawa handlowego UJ

Marian Noga – profesor,dyrektor „CYFRONETu – ACK”

Jerzy Nowakowski – profesor ASP, artysta rzeźbiarz

Ludwik Pindel – artysta malarz

Krzysztof Moczurad – kardiolog, dr nauk medycznych

Andrzej Barański – biznesman, współwłaściciel „HERBEWA”

Zbigniew Taborowski – biznesman, właściciel firmy „KARMAŃSKI”

Gabriel Misiak – biznesman, właściciel salonów samochodowych

Maciej Piwowarczyk mgr inż – V-dyrektor Banku PKO

 

Na czele Odrodzonej Komisji Rewizyjnej stanął automatyk z Wydziału EAiIE AGH prof. Tomasz Szmuc, a Przewodniczącym Nadzwyczajnej Komisji d/s Ratowania Zbiorów Rodziny Estreicherów wybrano znanego matematyka UJ, wnuka Leona Chwistka, Antoniego Leona Dawidowicza.

Nowe władze TPSP energicznie i błyskawicznie zaczęły porządkować sprawy Towarzystwa. Podziękowano pięknie za pracę niektórym pracownikom, zabezpieczono to co jeszcze zostało, przystąpiono do oddłużania TPSP i przywracania mu godnego wizerunku.

W okresie od 25 marca do 25 sierpnia 1996 r. Odrodzony Zarząd TPSP zdołał:

1. Uporządkować sprawy wystaw i wyjść z twarzą ze zobowiązań często nieprzemyślanych i karkołomnych poprzednich władz.

2. Wyeliminować „dni zamknięte”, obecnie Pałac Sztuki jest dostępny codziennie, nieodpłatnie prócz imprez na cele charytatywne lub gdy wystawiający chce sam sprzedawać bilety (eksperyment trwa
do końca 1996 r.)

3. Zmienić administrację i jednocześnie z uwagi na odziedziczoną trudną sytuację materialną-drastycznie ją zmniejszyć.

4. Poprzez obniżenie opłat lub rezygnację z nich pomóc wystawiającym artystom polskim, jednocześnie starając się pomóc w poszukiwaniu sponsorów prywatnych i instytucjonalnych.

5. Zmienić Statut TPSP tak, by można było prowadzić prace naukowe (Granty) i dydaktyczne -związane z opracowaniem naukowym archiwum Rodu Estreicherów, składki zaś członkowskie
przeznaczone odtąd będą na pomoc artystom poprzez Kasę Wzajemnej Pomocy.

6. Uzyskać od Rady Miasta Krakowa, dzięki poparciu i dobremu działaniu Pana Dyrektora Wojciecha Litewki z MZD Wydziału Geodezji UMK z Grunwaldzkiej oraz osobistym działaniom
Pana V-Prezydenta m. Krakowa Jacka Banasia, za co im serdeczne dzięki od TPSP, działkę okalającą Pałac Sztuki o powierzchni ponad 900 m2 – nieodpłatne użyczenie.

7. Przeprowadzić, dzięki środkom finansowym z SKOZK Pana Profesora Tadeusza Chrzanowskiego, przebudowę grożących zawaleniem kominów z Dworku Jana Matejki.

8. Zamienić, przy pomocy własnych środków, suteryn w Pałacu Sztuki na galerię „DOLNY PAŁAC” z dostępem dla osób niepełnosprawnych (w przyszłości planowana jest winda do GÓRNEGO
PAŁACU). Poświęcenie i otwarcie Dolnego Pałacu nastąpiło 14 września 1996 r. wystawą art. malarza Leszka Dutki.

9. Zbudować zręby współczesnego sponsoringu wspierającego różnorakie działania Towarzystwa od pomagania artystom po ratowanie, konserwację i udostępnianie zbiorów oraz ich inwentaryzację i
przechowywanie w nowoczesnych, nowo zbudowanych magazynach.

10. Doprowadzić dwa niezależne zasilania elektryczne dużej mocy oraz uzyskać tzw. „tani prąd” w niektórych porach dnia i nocy.

11. Zlikwidować starą, grożącą wybuchem instalację gazową w Pałacu Sztuki.

12. Doprowadzić do pierwotnego wyglądu sale Pałacu odsłaniając okna w małych salach i na nowo je oszklić.

 

W połowie sierpnia 1996 r. powołani na życzenie TPSP poprzez firmę architekta Romualda Leoglera konstruktorzy z krakowskiej Politechniki, dr inż. Marek Matyjaszek i dr inż. Marian Gwóźdź, stwierdzili po żmudnych, wielodniowych badaniach, iż stan konstrukcji metalowej świetlików jest nadkrytyczny i pod naporem np. wiatru dach runie. Błyskawicznie zostały podjęte działania :

konstruktorzy nieodpłatnie opracowali projekt działań ratunkowych:

- firma architektoniczna Romualda Loeglera została nieodpłatnie inwestorem zastępczym organizującą stronę formalną i fachowy nadzór

- Pan prof. Andrzej Kadłuczka pełni rolę inspektora nadzoru

- Mostostal Kraków Centrum SA Pana Prezesa inż. Mariana Orczyka wraz z firmą uprawnionego do prac w obiektach zabytkowych Krzysztofa Pyzika zapewnili wykonawstwo.

 

Od godziny 17.00 dnia 25.08.1996 w chwili zamknięcia wystawy „I ciągle widzę ich twarze” trwały bez wytchnienia prace w Pałacu Sztuki, ratujące go w jego 95 rocznicę zbudowania i otwarcia.
Sam Dyrektor PSOZ Andrzej Gaczoł lustrował osobiście stan obiektu umożliwiając tym samym błyskawiczne rozpoczęcie prac.

Firma SAINT – GOBAIN POLFLOAT oraz POLGLAS z Niepołomic Pana Dyrektora Henryka Ochmana wykonała ekspresowo i podarowała odpowiednie szkło na świetliki za kilkaset milionów starych złotych.

Dzięki ofiarności fachowców pracujących całą dobę w temperaturze przewyższającej 45 [°C] bez względu na porę dnia i nocy udało się w kilka dni uratować piękny Pałac.

 

Po kryzysie lat osiemdziesiątych, odro­dzony Zarząd TPSP, przedmiotem swych starań uczynił przede wszystkim odnowienie Pałacu Sztuki, odzyskanie zbiorów Towarzy­stwa, które znalazły się w posiadaniu różnych osób i instytucji oraz powołanie Instytutu Badań Naukowych im. Karola Estreichera, zajmu­jącego się m.in. porządkowaniem Księgozbioru i Archiwum rodziny Estreicherów. Odrodzony Zarząd TPSP wznowił także działalność w dziedzinach, które od początku istnienia Towarzystwa objęte były zakresem jego zainteresowań: wystawienniczej, popularyzatorskiej i pu­blikacyjnej.